E-edukacja: obiekty wiedzy wielokrotnego użytku

Jedną z istotnych cech e-learningu, zachęcających do jego rozwijania, jest idea tworzenia komponentów treści i ich wielokrotnego wykorzystania. Budowa materiału kursowego dla potrzeb kształcenia zdalnego może polegać m.in. na kompletowaniu treści z samodzielnych modułów zwanych komponentami wiedzy. Idea ta ewoluuje w kierunku tworzenia obiektów wiedzy wielokrotnego użytku - Reusable Learning Objects (RLO), idei która ma zmienić obraz e-learningu.

Termin RLO został wprowadzony przez Wayna Hodginsa w 1994 roku jako nazwa dla grupy roboczej CedMA¹ Learning Architectures, APIs and Learning Objects. Definicja proponowana przez Electronic & Electrical Engineers Learning Technology Sub Committee (IEEE LTSC) określa obiekt wiedzy jako dowolną jednostkę (element) stanowiącą pewną całość, w formie elektronicznej lub nie, która może zostać wykorzystywana w procesie edukacyjnym². Inna definicja, proponowana przez C. Shepherda, przedstawia obiekt wiedzy jako mały, wielokrotnego użytku, cyfrowy komponent, który może zostać zastosowany - sam lub w połączeniu z innymi - przy użyciu oprogramowania komputerowego przez twórcę treści lub samodzielnie przez uczącego się w celach edukacyjnych³. Definicja proponowana zaś przez S. Millsa określa obiekt wiedzy jako taki, który może zostać użyty do spełnienia zamierzonych rezultatów dydaktycznych i może być zapożyczony z innego środowiska edukacyjnego. Obiekty wiedzy wielokrotnego użytku są kojarzone z elektronicznymi źródłami dydaktycznymi, które mogą być wykorzystywane przez różne środowiska edukacyjne⁴.

Obiekt wiedzy (Learning Object, LO) może przybierać postać m.in. tekstu, obrazów graficznych, animacji, audio i sekwencji wideo lub połączenia tych elementów.

Dr J. J. L.Allier wyróżnia trzy metodologiczne elementy składające się na obiekt wiedzy⁵:

cel - określa oczekiwane rezultaty kształcenia,
aktywność - zawiera treści, które umożliwiają osiągnięcie zamierzonego celu,
ocena - determinuje stopień osiągnięcia celu.

Charakteryzując RLO pod względem technicznym, należy wyróżnić elementy składowe tj.:

zawartość czyli treść,
opis identyfikujący dany obiekt, który pozwala na jego łączenie z innymi RLO a poprzez wykorzystanie systemów typu LCMS budowę kursów,
rodzaj interakcji, w jakie może wchodzić dany obiekt z innymi elementami kursu⁶.

W świetle przytoczonej definicji oraz zaprezentowanych elementów składowych cechami charakterystycznymi obiektu wiedzy są dostępność, zdolność do wielokrotnego użytku i interoperacyjność^7. Cechy te powinny być rozumiane w następujący sposób:

dostępność - LO powinny być oznaczone metadanymi, tak aby można je było przechowywać w repozytorium i móc się do nich odwoływać w bazach danych,
zdolność do wielokrotnego użytku - raz stworzony obiekt wiedzy może być wykorzystywany w różnych materiałach edukacyjnych,
interoperacyjność - LO powinien być obiektem niezależnym od systemów prezentacji treści oraz zarządzania nimi.

Aby w pełni scharakteryzować LO, powyższe cechy powinny zostać uzupełnione o: samodzielność, funkcję granulacji wiedzy (czyli przedstawienia jej w postaci możliwie małych obiektów, które mogą być agregowane) oraz funkcję wartości edukacyjnej.

Powyższa prezentacja obiektu wiedzy nie definiuje jej optymalnej wielkości. The Wisconsin Online Resource Center wskazuje, iż na realizację przeciętnego obiektu wiedzy student powinien poświęcić od 2 do 15 minut⁸. Twierdzenie to nie bierze jednak pod uwagę zróżnicowanego czasu, jaki jest potrzebny do realizacji danej lekcji przez różnych studentów. W takim przypadku wydaje się, iż determinantem wielkości obiektu wiedzy może stać się czas potrzebny do jej przekazania przez prowadzącego w trybie stacjonarnym (choć i ten wariant nie eliminuje czynnika ludzkiego) lub też jego treść, zawierającą minimalną, choć sensowną i kompletną całość, dotyczącą najlepiej jednego pojęcia, o charakterze nadrzędnym do innych, ewentualnie występujących w tym samym LO.
Należy podkreślić, iż stosowanie obiektów wiedzy wielokrotnego użytku w wielu przypadkach przynosi wymierne korzyści. Odbiorcy umożliwia otrzymanie spersonalizowanej, dostosowanej do indywidualnych potrzeb treści szkolenia przy równoczesnym podziale wiedzy na niewielkie porcje tak, aby nauka przebiegała efektywnie. Natomiast osobom budującym kursy daje to możliwość wyboru treści zwykle z szerokiego wachlarza już przygotowanych obiektów oraz dopasowania programu dla potrzeb zróżnicowanej grupy odbiorców.
Idea tworzenia treści dydaktycznych z gotowych obiektów wiedzy nie zawsze jednak sprawdza się. W przypadku kształcenia akademickiego, gdzie dydaktyka ewoluuje wraz z postępami w pracach naukowych i badawczych nauczyciel powinien systematycznie modyfikować przygotowane materiały dla potrzeb edukacji na odległość. Dodatkowo, istotą kształcenia akademickiego jest charakter zajęć, w przypadku których wykłady są często autorskie i unikatowe. A zatem zajęcia akademickie prowadzone online, w szczególności w ramach przedmiotów ponadpodstawowych i nieobligatoryjnych dla danego kierunku nie powinny być unifikowane w skutek wdrażania RLO.
Inaczej zaś może rysować się przyszłość RLO w przypadku realizowanych minimów programowych. Obecnie co prawda trudno jest sobie wyobrazić wykorzystanie w akademickim kursie online .obcych. obiektów wiedzy, gdy występują znaczne różnice w wykładanych tradycyjnie treściach . tego samego przedmiotu, w ramach jednej uczelni.
Przyszłość RLO to jednak przede wszystkim e-learning korporacyjny. Wykorzystywanie tej idei w szkoleniach wewnętrznych przedsiębiorstwa, szczególnie na poziomie kursów podstawowych i przewidzianych dla masowego odbiorcy w sposób widoczny obniża koszty i nakłady pracy towarzyszące szkoleniom e-learningowym, co może stanowić istotną zachętę do wdrażania idei RLO.

Jako przykład wdrażania idei RLO może posłużyć przypadek Australii, gdzie system kształcenia zdalnego ma głębokie tradycje. Również działalność e-learningowa, szczególnie rozwijana przez tamtejsze rządowe i pozarządowe organizacje, należy do najlepszych, wzorcowych modeli zdalnej edukacji. W ramach prowadzonych projektów, m.in. Le@rning Federation, budowane są repozytoria wiedzy w formie obiektów wielokrotnego wykorzystania. Gromadzone wspólnie materiały dydaktyczne przygotowywane są według ściśle określonych zasad. Stworzone treści mogą następnie posłużyć, jako RLO, do budowy różnych, złożonych kursów. Z baz takich korzysta wiele instytucji oraz nauczyciele z całego kraju.
Australia przenosi również swe doświadczenia na grunt międzynarodowy. Australijska Narodowa Agencja Technologii Informatycznych i Komunikacyjnych w ramach Globar Exchange Network ICT, współpracuje z innymi organizacjami z całego świata, angażując się w rozwój idei tworzenia wspólnych baz materiałów dydaktycznych i informacyjnych.
W zaprezentowanym przykładzie rozwój idei RLO możliwy jest dzięki polityce władz Australii, wyrażanej przez ogólnokrajowy program dla e-edukacji. W polskich realiach, przy braku spójnej polityki państwa w tym zakresie, jak również nieodpowiednich przepisach prawnych dotyczących ochrony praw autorskich, nie należy spodziewać się powszechnego stosowania idei RLO. Możliwe jest jednak wprowadzanie zasad budowy i stosowanie obiektów wielokrotnego wykorzystania przez indywidualnych nauczycieli bądź ich grupy. W przypadku prowadzenia przez nauczyciela zajęć online o pokrewnych programach lub też tych samych przedmiotów przez współpracujących ze sobą pracowników dydaktycznych wielce wygodną i efektywną metodą byłoby wspólne korzystanie z tworzonych treści dydaktycznych. W ten sposób budowa programów kształcenia online z niewielkich, wcześniej przygotowanych obiektów wiedzy (samodzielnie bądź przez współpracowników) może okazać się podstawą do szerszego rozwoju idei RLO w Polsce. Warto podkreślić, iż podobne praktyki są od dawna stosowane w tradycyjnych formach kształcenia.

¹ CedMA - Computer Education Management Association
² IEEE LTSC, Draft Standard for Learning Object Metadata v6.1, 2001
³ C. Shepherd, Objects of interest, TAFE Innovative Project, http://fastrak-consulting.co.uk/tactix/features/ objects/objects.htm 01.07.2004
⁴ S. Mills, Learning about Learning Objects with Learning Objects, AliveTek, http://www.alivetek.com/learningobjects/site_paper.htm 01.07.2004
⁵ J.J. L.Allier, NETg's Map to Its Products, Their Structures and Core Beliefs, IV 1997, http://www.netg.com/research/whitepapers/frameref.asp 01.06.2004
⁶ M. Zając, RLO - czyli jak efektywnie przygotować materiały do kształcenia online, "e-mentor", nr 1 (3), luty 20047 P.R. Polsani, Use and Abuse of Reusable Learning Objects, Journal of Digital Information, tom III, nr IV, luty 2003, http://jodi.ecs.soton.ac.uk/Articles/v03/i04/Polsani/#7 01.07.2004
⁸ The Wisconsin Online Resource Center, What are Learning Objects? http://www.wisc-online.com/Info/FIPSE%20-%20What%20is%20a%20Learning%20Object.htm 01.07.2004

Marcin Dąbrowski
Forum Akademickie, numer 02/2005 (http://forumakad.pl/)